|
Òmines e Fèminas de Gabbale Recensione di Franca Marcialis
Essi de Gabbale
o de Cabali, comenti
naraus nosu in Campidanu, bolit nai essi dinnius de nodu e de
arrespetu. Nosu naraus “est un’òmini de cabali, o est unu
de pagu cabali, o non ddu at cabali, non at scaburtu cabali perunu…
Essi òmini de cabali bolit nai essi onestu, de caratteri
forti, abili, sabiu, dinniu de essi apreziau.
In pagus fueddus, òmini
de cabali est unu comenti de s’amigu nostu Franciscu Casula chi at
scritu is librus asuba de “òminis
e fèminas de gabbale“
imprentaus de Maria Marongiu in sa domu de imprenta Alfa
Editrice de Quartu.
Franciscu est un’òmini
seriu e in su matessi tempus sempri aligru, de principius sanus,
sabiu, frimu in is ideas, de grandu cultura, studiosu de storia e de
cultura sarda, scritori e giornalista, sindacalista, professori de
scola e maistu de vida sempri prontu a gherrai po difendi is prus
debilis e sempri in cumbata po mantenni fidi a is ideas suas. Custas
ideas si podint stringi in custus pagus fueddus postus in sa
presentada de su libru asuba de Deledda: “Nois
cherimus sighire a bivere, cun s’identidade nostra, istorica,
culturale e linguistica de populu e de natzione: pro custu toccat chi
sa limba sarda siat imparada e connota e duncas foeddada e iscritta”.
Franciscu est unu chi ponit
sempri in pratica su chi
predicat e propriu
po custu issu at iscritu medas librus asuba sa storia, sa lingua e
sa cultura sarda e puru custus librus chi presentaus innoi funt
stetius aprontaus in s’idea de fai conosci fèminas e òminis
de cabali de Sardinnia.
Funt iscritus in sardu, in sa
fueddada de Cab’e Susu, ma si cumprendint beni poita si sforzant
de arribai a una scritura comuna chi pozat essi cumprendia e
umperada de totus. Chini ligit su libru si-nd’abizat iluegu ca
est iscritu de un’òmini de scola chi donat atenzioni a su
chi si narat e a comenti si scrit. Sa lingua est moderna, arrica
comenti de lessicu, struturada sighendu sa sintassi sarda, cun frasis
beni tessias e chi si cumprendint in deretura. Is argumentus podint
essi ampriaus e permitint de aprontai unidadis de imparu chi
accolegant medas materias chi si faint in iscola (istoria,
giografia, literadura sarda, nazionali e internazionali, critica
literaria).
Is librus si podint umperai
beni po sa didatica de su sardu in sa scola: funt iscritus po is
giovunus de oi in manera chi issus, conoscendu genti de cabali,
pozant conosci sa storia sarda, su chi nosu seus stetius, pozant
conosci is arrexinis de sa cultura nosta e dda pozant apreziai de
prus.
Franciscu Casula at bofiu
apreziat de tres fèminas sardas dinnias de essi connotas e
amiradas.
Sa prima est Lionora de Arborea.
Lionora (Eleonora
D'Arbarea) est una de
is fèminas prus stimadas de sa storia italiana de is tempus
passaus. Is contus asuba de sa vida sua funt medas, pagus perou is
testimoniantzias istoricas. Franciscu si frimat a totu su chi si
podit provai cun documentus fenzas de sterri arrescionis in is
contisceddus chi benint mandaus de babu a fillu ma chi non si
podint provai in manera peruna. Lionora est nascia in su 1340,
filla de Marianu IV e coyada cun Brancaleone Doria in su 1376 (a 36
annus) no po amori ma po podi tenni una manu de agiudu contras a is
Aragonesus. Apustis mortu (bocciu non si scit de chini) su fradi
Ugoni divenit juighissa de Arbarea de su 1383 fintzas a su1404 annu
chi s’est morta po mori de sa pesti niedda. Sa juighissa nosta fut
contra sa potentzia spanniola chi boliat concuistai in donnia modo sa
Sardinnia e iat fatu unas cantus gherras po s'autonomia de totu sa
Sardinnia contra s'invasori aragonesu. Mancai non siat arrenescia in
cust’idea, sa genti de sa Sardinnia s'arregodat de Issa po sa
"Carta de Logu",
una Carta de is Leis , iscrita in lingua sarda e umperada de su 1421
in totu sa Sardinnia. Custa podit essi cunsiderada una de is fromas
prus avantzadas de sa scientzia de is leis in su tempu medievali.
Franciscu Casula at postu in ispicu sa moderninadi de sa "Carta"
e at fatu resaltai comenti n-ci fut atentzioni po su mundu de is
fèminas, puru cun ordinamentus chi podint esser cunsideraus
"modernus", (comenti sa libertadi de sa fèmina de
acetai o arrefudai sa coya de aconciu). Po donnia mancanzia si tenit
in contu sa cundanna giusta. Massayus e pastoris, tandus prus de oi,
fuant in cumbata po s’usufrutu de is terras, agatànt in sa
carta de logu regulamentus frimus e precisus chi depiant ascurtai
amarolla poita sa lei de Lionora fuat pagu druci cun is
prepotentis. Comenti de pena po is disatinus sa lei podiat cundannai
a morri in su fogu o s'intzurpiamentu o a sa prisonia. Si donàt
perou attenzioni po biri chi ci fiat voluntadi de fai su mali. In
atrus logus tandus no ci pentzànt nimancu.
Is 198 articulus de sa Carta
pertocant totus is aspetus de sa vida de su Stadu: castigamentus po
mali mannu, ordinamentos po massayus e pastorìs, po chini
poniat fogu, po sa cassa, po cussu chi spetàt a chini trabalàt
e sa tutoria de is prus debilis. Po su tempu suu custa lei fiat
moderna. Sa Carta de Logu de Lionora est abarrada in vigori in totu
sa Sardinnia fintzas a su 1827 candu arribat sa Lei Codice
Feliciano.
Franciscu si frimat a longu
asuba de is articulus prus prezisus po si fai biri sa modernidadi de
sa lei e sa bellesa de sa lingua umperada in sa Carta de Logu; po
nai infinis ca propriu in sa Carta nosu podeus agatai unu modulu bonu
de lingua chi podit
essi umperada finzas e imoi in is ufitzius. Custu
libru donat bonus ispuntus po studiai sa lingua sarda scrita, po
conosci sa storia sarda candu sa Sardinnia teniat ancora ispera de
libertadi. Lionora est arrenescia a cumpriri s’opera incumenzada de
su babu Marianu i est istetia “su
sovoranu prus mannu chi sa Sardinnia
apat tentu”.
Su de dus librus est scritu
asuba de Grazia Deledda sa scritrici sarda, unica fèmina in
su mundu chi at bintu su premiu Nobel po sa literadura ; cun
s’opera sua at onorau sa Sardinnia e nosu sardus.
Franciscu at iscritu custu libru
in manera chi nemus si dda scaresciat e su nomini su pozat intrai in
is iscolas poita fizas a imoi is librus de scola non dda tenint in
carculu.
Grazia Deledda est nascia a
Nugoro in su 1871 de Giovanni Antonio e Francesca Cambosu. In
familia stetiant beni: su babu, teniat unu diproma de procuradori
legali, commerciàt su craboni, fuat unu possidenti de terras.
A edadi de disciasett’annus
Gratzia cumenzat a iscriri po sa rivista "Ultima
moda" de Roma e
de tandu, donnia santa dia parti de su tempus ddu passàt
scriendu. Si coyat in su 1900, sighit su pobiddu a Roma e innia est
morta in su 1936.
Bandat a iscola finzas a sa
cuarta elementari, agoa studiat po contu suu is librus de sa
literadura italiana e internazionali e ampriat is conoscentzias
gratzias a is contus de is anzianus e a is contus de is cuilis.
Deledda conoscit beni sa cultura
popolari, dda cumprendit e in custus ambientis fait movi e bivi is
protagonistas de is romanzus suus. In donnia libru non mancat de
fueddai de sa Sardinnia, de is fèminas e de sa natura.
Franciscu Casula scrit: S’atividade
letteraia de Gratzia Deledda andat dae su 1880 a su 1936 e, cun su
romanzu autobiograficu de Cosima, publicadu a pustis morta, finas a
su 1937. Abratzat 350 novellas in degheoto volumenes, trinta contos,
oto faulas, chibanta articolo, una chibantina de poesias e
trentachimbe romanzos. At tentu, in prus de su Premiu Nobel,
riconoscimentos mannos da parte de medas Istados e pessonazos
importantes. In su 1935 sa cara sua est istada istampada in unu
francubullu cherfidu dae su guvernu Turcu in una serie filatelica
dedicada a sas feminas famadas de totu su mundu. Sa boghe sua est
istada sa prima rezistrada in Italia in sa Fonoteca de s’Istadu.
Sas operas suas imprentadas a pustis sa morte dae s’editore
Mondadori de Milanu, sunt istadas traduidas in sas prus importantes
limbas de totu su mundu, finas in tzinesu, indianu e zapponesu, in
serbu croatu e peri in africanu. Totu s’opera de Deledda est istada
traduida e publicada in russu.”
Sa protagonista de s’arti de
Deledda est sempri sa Sardinnia: su populu sardu, s’amori, is
prexus, is trumentus e is sentidus de sa genti.
In mesu a sa genti si scerant is
fèminas: fèminas de cabali, fèminas balentis,
decidias, capassis de calisisiat sacrifiziu, fèminas
innamoradas, trumentadas, pecadoras e fortis in is ideas insoru. Is
fèminas de is romanzus funt is feminas de sa soziedadi
matriarcali sarda.
Is òminis invecis funt
sempri debilis e indecidius.
Atra protagonista est sa natura,
is animalis de sartu, is padentis is montis, is matas, is fruminis e
is arrius.
Grazia Deledda est una fèmina
famada , de importanzia e de ispantu. Su libru de Franciscu Casula
acrarit su chi de Deledda penzant medas criticus literarius sardus
italianus e strangius. Calancunu non dd’arreconoscint sa
genialidadi ma is prus apreziant Deledda po sa fantasia ispantosa,
po sa richesa de is sentitdus, po s’abilidadi in sa descrizioni de
is logus acantu issa est nascia e pesada finzas a giovanedda.
Franciscu Casula si frimat a
studiai su limbazu de Deledda po ndi bogai a pillu comenti issa
fessat bilingue comenti bilinguis seus totus nosu sardus.
Berus est ca Deledda teniat unu
lessicu italianu non meda arricu poita ca penzat in sardu e tradusiat
in italianu. S’agatant medas bortas frasis tradusias de su sardu
comenti “Cumprendiu dd’as” Capito hai? Funt presentis medas
fueddus sardus o frasis italianas istrupiadas in sardu.
Deledda si ndi ponit meri de
medas contus de sa tradizioni orali de is biddas. In s’arregorta de
novellas popolaris scrit finzas e unu contu de maya chi at arregortu
in Nurri intitulau “Is tres fradis” e chi deu puru apu intendiu
contai a is becius de bidda candu fui pitica.
Franciscu Casula narat ca
Deledda iat cumprendiu s’importanzia de sa cultura popolari
(contus, dicius, pregadorias, poesias) poita in sa cultura popolari
ddui funt is arrexinis de s’identidadi e de sa sabidoria de unu
populu.
Ligendu su libru asuba de
Deledda is scientis de scola apreziant custa femina ispantosa e in
su matessi tempus si-ndi ponint meri de sa lingua e de sa cultura de
su populu sardu chi est totu presenti in is romanzus
Su de tres libru, Franciscu
dd’at iscritu po Marianna Bussalai; intremesu is personas nodias
de Sardinnia est sa prus pagu connota, tocat a nai perou ca sa vida e
is fainas cumprias in sa vida sua funt dinnias de essi apreziadas de
totus e su pepari de is giovanus e de is fèminas chi dda
podint pigai a modellu.
Franciscu in custu libri ddui
ponit totu sa passioni chi su personagiu minescit: in pagu prus de 50
paginas arrenescit a fueddai de sa vida, de sa familia,de su sangunau
e de sa domu, de Orani, sa bidda sua, de Marianna Bussalai comenti de
scritora e poetessa e de is cuntatus chi teniat cun su poeta Antiogu
Casula, s’amighenzia cun Bustianu Satta, cun Mariangela Maccioni,
cun Lussu e cun Gonariu Usala.
Ligendu sa vida e is operas de
Bussalai, si scerat sa simpatia de Franciscu Casula e si podit
cumprendi cali funt is ideas suas asuba de sa politica, de sa
sociedadi, de sa cultura e de s’educazioni de is giovunus.
Marianna est nascia in Orani in
su 1904, bivit una vida pagu affortunada. Malaida de piciochedda
pitica si portat po totu vida is doloris de una malaidia (sa
tubercolosi ossea) chi dda trumentat dì e noti. Su corpus est
minau de sa malaidia ma issa est forti de menti e de caratiri,
giovana, meda abili, libera, feminista, antifascista e sardista,
amanti de sa literadura e de sa poesia. Est bregungiosa ma non ddi
timit a pigai cuntatu cun is inteletualis prus mannus de Sardinnia e
de foras.
Est grand’ amiga de Graziella
Giacobbe e de Mariangela Maccioni : impari funt is tre pilastrus de
s’ antifascismo sardu. Est sempri bivia a Orani assola cun sa sorri
Inniazia; in domu sua pinnigat is antifascistas e ddu su istradat a
s’ida de una sociedadi libera e fenza de ditadoris . At curtu
medas bortas su perigulu de su presoni e de su cunfinu.
Fuat andada a iscola finzas a
s’edadi de 10 annus ma aprofundiat sa cultura po contu su
apasciendu sa crosidadi cun milli e milli leturas. Si impenniat in
sa vida politica e conoscit e cumprendit is dannus de su fascismu e
po cussu cumbatit comenti de antifascista. Est intremesu de is chi
fundant in Orani su Partidu Sardu e ndi difendit is principius po
totu vida abarrendi frima in is proprias ideas finzas a sa morti. Sa
militanzia comenti de antifascista e de sardista dda fait connosci
comenti “signorina
Mariannedda de sos Battor Moros”
Issa scriiat “Il
mio sardismo data da prima che il Partito Sardo sorgesse, cioè
da quando sui banchi delle scuole elementari, mi chiedevo umiliata
perché nella storia d’Italia non si parlasse mai della
Sardegna: giunsi alla conclusione che la Sardegna non era Italia e
doveva avere una storia a parte”
Tenit grandu stima po Emiliu
Lussu e cun issu teniat corrispondenzia finzas e candu, apusti de
s’essi fuiu de Lipari acantu fuat confinau, teniat cuntatu cun issu
po mesu de is litras chi Giovanna Bertocchi arriciat e spediat de
Francia.
Po cantu essat tentu stima e
adorazioni po Lussu, candu Lussu si fuat aggregau cun partidus
italianistas (Partito d’Azione), cunzillau de sa pobidda Joyce
Lussu, Marianna, mancai a coru afrigiu, si ddi fuat oposta.
Marianna fuat catolica cunvinta
però criticat sa Cresia ca non fuat sempri giusta e bona cun
totus. Si podit considerai sa maista de is Oranesus poita cun totus
est sempri stetia disponibili a donai unu fueddu de cunfortu e a ddus
imparai a ligi e a i scriri o a ddis iscriri diretamenti is litras
in is momentus de bisongiu. Fuat una bona cunsilera poita arrenesciat
a cumprendi is necessidadis de sa genti e nemus teniat segretus po
issa.
Sardista cunvinta iat issa e
totu ricamau sa bandera de is cuatru
morus e dd’iat
tenta cuada candu is fascistas de tanti in tanti fiant
percuisizionis. Marianna at sempri cubatiu po s’autonomia e po
s’indipendenzia de sa Sardinnia, criticàt s’atacamentu
morbosu de certa genti a is cosas materialis, penzàt chi
tocat a fai sa volontadi de Deus e cicai sempri su prexiu de sa
genti. Is benis materialis funt sceti unu mezu e non una finalidadi
de sa vida.
Marianna Bussalai est stetia
deaderus una maista de vida poita at trasmitiu a is atras fèminas
:
-
s’orgoliu de essi fèmina
e de essi fèminas sardas
-
sa forza de podi afrontai is
tribulias e is trumentaus de sa vida,
-
su coragiu de podi suportai is
malaidias,
-
s’ingeniu de podi tenni
cuntatus cun su mundu abarrendu sempri in d’una bidda
-
sa capacidadi de non si depi
mai incrubai a sa cultura dominanti
-
sa lucididadi de sciri
cumprendi su chi acuntessit in su mundu
-
sa forza de sciri abarrai
frimus in su chi si creit mancai custu non cumbengat
-
sa passioni po sa cultura,
Is librus scritus de Franciscu
Casula e imprentaus de Alfa Editrice ddus apreziaus poita si podint
imparai a essi:
- fèminas capassas de
caminai in is bias de su mundu a conca pesada comenti ant fatu
Lionora, Grazia e Marianna
- patriotas sardas chi
tenint s’obrigu de cumbati po sa cultura, po s’identidadi, po
s’autonomia e po sa libertadi.
- maistas de iscola chi
arrenescint a donai una vida noa a sa scola sarda in manera chi is
fillus de oi siant cras “òminis e fèminas de
cabali”.
Franca Marcialis
Franca Marcialis,
di Nurri, docente, studiosa di lingua sarda, scrittrice (per la Casa
editrice Della Torre di Cagliari ha pubblicato “Contus”),
impegnata sul fronte del bilinguismo e soprattutto della didattica
del sardo, commenta, analizza e recensisce i libri Lionora
de Arborea, Grazia Deledda e Marianna Bussalai scritti
da Francesco Casula e pubblicati dalla Alfa Editrice di Quartu, nella
collana “Omines
e feminas de gabbale”.
|